José Heerkens

 "Meestal werk ik simultaan aan meerdere series, zij ontwikkelen zich naast elkaar. Soms kan een serie enkele jaren doorgaan."

Zoals veel kunstenaars die op basis van concrete principes werken, realiseert ook José Heerkens haar werken in reeksen. Iedere reeks gaat uit van een specifieke verzameling regels en principes en de ervaring is dat een verzameling regels tot een oneindig aantal werken kan leiden; al met de verschillende invulling van één regel (kleurkeuze, rastergrootte, getallenreeks) komt een ander uniek werk tot stand.

 Heerkens laat, in het overzicht van haar werk op haar website, het actuele werk beginnen in 1992 met de reeks Arid Zone. Het is direct duidellijk dat een fascinatie voor het landschap aan dat werk ten grondslag ligt: aardkleuren, geologische lagen, een hoge of juist een lage horizon, en opvallend: de aanwezigheid van reeksen parallelle lijnen die soms een bouwsel, soms een archeologisch rudiment suggereren.

 Heerkens verwerkt de inspiratie vanuit het landschap op een modernistische manier: niet de afbeelding van het landschap staat voorop, maar op het doek en met verf wordt een parallel landschap gecreëerd. Het schilderij suggereert een landschap, roept dit (hoewel nooit in werkelijkheid gezien) uit de herinnering van de kijker op. Geen afbeelding, maar beelding van een landschap.

 In deze beelding worden bepaalde aspecten van landschappelijkheid, ten koste van andere, uitvergroot: de kleur van de aarde, de geologische structuur, de horizonlijn, het ritme waarmee diepte, breedte en hoogte wordt gesuggereerd. Typerend in dit verband is Run Across (1993): bijna onafhankelijk van elkaar zijn de beeldelementen horizonlijn, kleur en perspectivisch verdwijnpunt over elkaar heen op het doek gezet. Daarbij is de horizonlijn gekromd, zodat we als het ware een deel van de aardbol zien vanuit de kosmische ruimte. Ook dit is een manier van abstraheren die leidt naar een parallel landschap eerder dan naar een reëel landschap.

 Een reeks schilderijen van Heerkens uit 1998-2002 draagt de titel No Horizon. Deze werken elimineren, steeds een stap verder gaand, ieder visueel houvast waardoor de abstractie nog verder wordt doorgevoerd en de landschappelijke inspiratie niet meer zo duidelijk is (maar nooit uit zicht raakt).

 In de werken Stripewise Space (sinds 2001) blijkt dat Heerkens bereid is om de beelding van de ruimte in haar schilderijen te beperken tot de ruimte van een lijn - al blijven er dan nog genoeg mogelijkheden over: een lijn kan een richting aangeven, kan de ruimte van het vlak in afdelingen verdelen en de breedte van een lijn kan oneindig variëren. De werken van deze reeks zijn niet alleen bewust opgebouwd uit lijnen, maar ook op een systematische wijze: het vlak van het schilderij is in blokken of rechthoeken ingedeeld, de (on)regelmatige verflijnen geven deze segmenten invulling en gezicht. Verschillende ritmes beginnen door elkaar heen te lopen.

 Het concept van de Stripewide Space, de Lijnbrede Ruimte, groeit daarna uit tot een aantal reeksen, waarin Heerkens steeds konsekwenter en concreter te werk gaat. Alle mogelijke vormen van lijnen worden onderzocht, in combinatie met het schildervlak en met de eigenschappen van kleurschema's.

 "Lijnen vormen en ze leiden de ruimte naar ritmische constructies. Daarbij dragen ze de kleuren over het doek."

 Droeg een reeks werken uit 1998-2002 de titel No Horizon, het boek dat in 2006 uitkwam met een overzicht over Heerkens werk, heet juist Horizon. Met deze tegenspraak lijkt de kunstenaar aan te geven dat zij haar beginpunt nooit heeft losgelaten maar wel grondig heeft getransformeerd. Haar schilderkunstig onderzoek naar reductie en essentie leverde kortom een nieuw vergezicht op, waarbinnen een nieuwe horizon opdoemt.

 Heerkens laat in de reeks Luminous Square (sinds 2007) zien welke transformaties mogelijk zijn op basis van visuele en conceptuele spanningen tussen lijn, kleur en schildervlak; soms staat het grid (als streng gestructureerd vlak) voorop, soms de elkaar overlappende vlakken die diepte suggereren, dan weer het spel van lijnen op verder ongeschilderd linnen of zelfs patronen en vormen waarvan de kleurstelling zo dicht bij de kleur van het linnen ligt dat het verschil tussen kleur en niet-kleur, tussen schilderen en niet-schilderen wegvalt.

 Deze werken zijn enerzijds strenger opgezet (de schildertoets is geheel verdwenen), anderzijds hebben zij een opvallend en verrassend lichte en speelse kwaliteit. De transformatie waaraan de beeldelementen elkaar onderwerpen, resulteert in werk dat èn complexer is èn helderder.

 In haar meest recente werk bouwt Heerkens gestaag verder; principes uit eerdere reeksen en haar inmiddels rijke schilderkunstige ervaring komen samen: er ontstaat werk dat zindert voor je ogen. Wat dit betreft heeft haar werk affiniteit met dat van de Amerikaan Frank Stella, dat eveneens voortkomt uit klassieke schilderkunstige thema's als licht/donker- en vorm/vlak-verhoudingen. Ook het werk van Agnes Martin, waarin de geschilderde en getekende (soms bijna geschreven) lijn een belangrijke rol speelt, heeft verwantschap met dat van José Heerkens.

 De titels van de laatste reeksen waar zij aan begon, geven opnieuw aan dat Heerkens zich met haar werk in een traditie plaatst waarin de ruimtelijke werkelijkheid van kleur, structuur, ritme en licht opgevat als autonome landschappen, onverminderd inspiratie biedt: Reality of Light en Written Colours.
Cees de Boer, 2010. Text for exhibition Formeel, Museum Waterland Purmerend NL